CinemAvanti - FilmForum :: Bekijk onderwerp

Auteur

Bericht

< Independent/Art-house/World ~ Béla Tarr

maikel_1981

Geplaatst: Wo Jan 25, 2006 1:26 pm

Geregistreerd op: 11-1-2006 Berichten: 982 Woonplaats: Den Haag

Béla Tarr (1955 - ....)

---------------------

Sátántangó (Tarr, 1994)

Veel critici beschouwen het 7 uur durende Sátántangó van de Hongaarse filmmaker Béla Tarr als een van de belangrijkste werken van de afgelopen 20 jaar. Nadat ik vandaag de volle 7 uur aanschouwd heb, kan ik dat enkel met heel veel kracht beamen. Wat een gruwelijk mooie film is dit! Een Meesterwerk met een hoofdletter M. Kunst met een hoofdletter K. Een Magnum Opus met een hoofdletter M/O. Waar te beginnen bij het omschrijven van deze overweldigende filmervaring? Allereerst is er natuurlijk die visuele stijl van Tarr: extreem lange takes, weinig montage en een contrastrijke zwart-wit fotografie. Toen Michelangelo Antonioni in 1960 met zijn meesterwerk ‘L’Avventura’ de ‘temps morts’ (dode momenten) niet verwijderde uit zijn film, maar juist accentueerde was dat een revolutie in de filmwereld die zelden geëvenaard is. 35 jaar later doet Tarr exact hetzelfde, maar op een nog veel extremere wijze. Deze hele film bestaat uit temps morts: er gebeurt feitelijk helemaal niets. Maar Tarr voegt daar ook nog een duizelingwekkend laag tempo aan toe, want vergeleken met Sátántangó zijn de films van Carl Dreyer wervelwinden. Maar het mooie is juist dat dit extreem lage tempo, gecombineerd met die lange takes, de grote kracht is van de film. Tarr hypnotiseert de kijker met momenten die an sich niet interessant zijn, maar die, als je ze allemaal achter elkaar op een rij ziet, je spontaan in een soort trance doen geraken. Waar de Sovjet Montage School filmers van mening waren dat de waarde van film niet in de beelden zelf lag, maar als het ware ertussen in, daar bewijst Tarr dat het omgekeerde ook het geval kan zijn: de waarde van zijn films ligt noch tussen de afzonderlijke beelden in, noch in de beelden an sich, maar juist in de lange opeenvolging van hypnotiserend lange takes en een ritme waardoor je spontaan bedwelmd wordt. Over deze lange takes is veel gezegd en geschreven; zo zou er zelfs een take van 45 minuten in zitten. Dit kunnen we naar het rijk der fabelen verwijzen, want een dergelijke take zit er gewoon niet in. Toch bevat deze film extreem weinig takes en takes van 4-5 minuten zijn schering en inslag, terwijl langere takes ook regelmatig voorkomen. Met zijn lange takes doet Tarr direct denken aan iemand als Orson Welles, maar ook de minimalistische geest van iemand als Robert Bresson waart duidelijk door deze film. En net als Andrei Tarkovsky houdt Tarr ervan om de camera te laten hangen bij scènes die eigenlijk allang afgelopen zijn en presteert hij het constant om minutenlang de camera op een bepaald object of plaats (vaak midden op een weg om dan net zolang te wachten totdat een personage aan de horizon verdwenen is) te richten die daardoor een hypnotiserend effect verkrijgt.
Een contemporaine filmmaker als Gus Van Sant heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij zich voor zijn laatste drie films (‘Gerry’, ‘Elephant’ en ‘Last Days’) hevig heeft laten inspireren door de films van Béla Tarr. De mooie scène in ‘Gerry’ bijvoorbeeld waar de camera 360º rondom Casey Affleck heen cirkelt lijkt een directe kopie van/ode aan een scène uit Sátántangó, waar Tarr exact hetzelfde doet (het is uiteraard niet nieuw, want bijvoorbeeld Dreyer deed in 1955 in ‘Ordet’ al hetzelfde). Maar met alle respect voor Van Sant (ik ben dol op zijn films) bereikt hij nergens hetzelfde effect als Tarr, waarschijnlijk omdat Van Sant vrij halfslachtig probeert iets van Tarr’s stijl over te nemen, zonder het lef te hebben om het dermate constant door te voeren als Tarr wel doet. Want Tarr’s camera doet hele mooie dingen: prachtige tracking- en dollyshots, dan weer een volstrekt immobiele camera, dan weer een camera die naar de personages toe beweegt, dan weer van de personages af, dan weer met de personages mee. Talloze malen laat Tarr zijn camera de karakters simpelweg volgen als ze aan het lopen zijn en zie je een minuut of vijf enkel mensen lopen. Klinkt saai? Wellicht, maar dat is het totaal niet, want het zijn juist dit soort momenten waar de hele film omheen geconstrueerd is en die het transcendentale karakter van de film dicteren.

Over het verhaal kun je kort zijn: dat is er niet of nauwelijks. Spielberg zou dit verhaal in ieder geval er binnen anderhalf uur doorheen kunnen jassen. Maar dat is niet iets waar Tarr in geïnteresseerd is. Sfeer, dat is het sleutelwoord in deze film. Muziek gebruikt Tarr zeer spaarzaam, maar juist daarom zeer effectief. Er zijn slechts twee muzikale thema’s die beiden meerdere malen terugkomen: de een is een soort van ambiente soundscape, de ander een prachtig thema voor iets wat klinkt als een duet voor accordeon en synthesizer. De momenten waarop Tarr de muziek gebruikt zijn vanwege hun uniciteit dermate geaccentueerd dat ze er bovenuit springen.

Net zoals George Lucas in zijn ‘Star Wars’ een parallel filmuniversum weet te creëren, zo doet Tarr dat ook in Sátántangó. Maar waar Lucas met zijn ruimteschepen, planeten, Wookies en andersoortig ruimtegespuis een puur escapistische wereld schept, daar weet Tarr meer een soort van metafysische wereld te scheppen. Er zijn geen special effects of iets van dien aard in Sátántangó, maar toch is de wereld in Sátántangó niet de onze. Het zijn allemaal gewone mensen in gewone omgevingen, maar ze gedragen zich allemaal net een klein beetje anders dan gebruikelijk. Denk een beetje aan Lynch’s ‘Eraserhead’ alleen dan zonder de grote excessen. Het is moeilijk je vinger erop te leggen, maar alles is allemaal net een klein beetje anders dan je gewend bent om op die manier een anderwereldlijke ervaring te creëren.

Zeven uur lang kijken naar een Hongaars gesproken zwart-wit film waarin werkelijk niets gebeurt. Het klinkt voor sommige mensen misschien als de ultieme nachtmerrie. Maar geloof me: dat is het totaal niet. Ik zou dan ook willen zeggen dat *iedereen* met een interesse in serieuze film dit onwaarschijnlijk mooie werk gezien *moet* hebben, want je filmleven is gewoon niet compleet zonder Sátántangó. Maar daar schuilt meteen het grote probleem: deze film is niet verkrijgbaar op DVD. Ik heb het ook moeten doen met een videorip waarvan de beeldkwaliteit te wensen overlaat. De dag dat Sátántangó op een label als Criterion verschijnt kan ik vredig sterven. Wie wel iets van Tarr wil zien kan ik de Artificial Eye dubbel DVD van Werckmeister Harmonies/Damnation van harte aanbevelen, want vooral die eerste film bevat alle kenmerken van Sátántangó.

_________________
“I love being objected to. It worries me, but I love being objected to.” - Stan Brakhage

Gekeken films | DVD collectie